Visualizzazione post con etichetta Giovanni Dettori. Mostra tutti i post
Visualizzazione post con etichetta Giovanni Dettori. Mostra tutti i post

9 marzo 2010

It'est sa poesia?

It'est sa poesia? A ite servit?
Sun dimandas chi parent unu lussu, a tempos d'oje, zircundaos comente semus dae sos problemas materiales de sa vida; problemas abbortas finzas supra 'e piusu, si los paragonamus a cussos chi si mùstran ind un orizzonte pius mannu, inneddha dae su vichinau 'e dae s'isola nostra, dae uve nos arribat una tristura cosmica pro tottus sas criaturas chi in su mundu sunu in un istadu de sufferenzia troppu manna: patinde gana, soprusos de cada zenia, in mesu a s'infinida gherra.
Ma tando, it'est sa poesia in custa realidade chi – comente iscriet Emil Cioran – "nos dat s'asma"? A ite nos bisonzat? Est una tzeracca chi non balet a nuddha?

Como eo non chergio a m'accurziare a sa poesia sarda in modu diversu che a cussa in atteras limbas e, duncas, non chergio narrer nuddha de filologicu pro nemmos, poeta o non poeta. Vio solu chi, in belle tottu sa poesia sarda atta dae  sos sardos, convivent duas cosa de sa vida contemporanea (chi est cuminzada dae meda "sa vida 'e oje", eh, vinzas in Sardigna…): pro una banda de s'anima poetica v'est s'adesione a su progressu, a sa modernidade, a sas possibilidades cuncretas de una vida in apparentzia prus "durche", dae s'attera banda v'est sa nostalgia pro unu atteru mundu chi abbarrat semper cuvau, a latu de tottu sas cosas chi materialmente si moent in sa vida, gai comente la format "su progressu"; unu mundu, su chi intendhet su poeta, chi chistionat una «limba muda», o «su limbazzu de sas cosas mudas», coemente navat unu poeta franzesu de sos pius mannos: Charles Baudelaire. Pro sos sardos, tantas vortas, sa poesia es vinzas una suggestione de paesaggiu arrimau in su tempus, immobile, chi non cambiat mai. Vorzis sos poetas sunu propriu custas criaturas chi galu resessin' a intendhere (un intendhimentu chi est ascurtu e sentimentu) sas cosas chi sunu issutt'e tottu sos cambiamentos prus supra-supra, o superficiales, comente si narat oje, e de vronte a unu mare meda mannu issos, sos poetas, andana a fundu de s'increspadura chi su ventu dat'a sas undas…
Predu Mura, poeta e mastru 'e ramine de Isili, babbu 'e s'atteru poeta mannu chi si nat Antoni Mura, pro narrer de su mestieri suo iscriiat: ipo operaiu de luche soliana… e gasi arrimavat s'eternu in sa precariedade de su movimentu de su brazzu chi vorgiavat sa materia.
E tando? Sa poesia es solu custa chirca de eterna immobilidade? Est sa chirca  de una veridade costante, immutabile, chi lassat semper segretu su segretu...?
Eugenio Montale, cando l'in dandhe su Premiu Nobel, avìata nau chi l'onoravana pro aeret iscrittu poesias, cosas inutiles, ma chi male non fachìana a nemmos!
Attilio Bertolucci – una voche arta de sa poesia de sos tempos d'oje, mortu dae pacu tempu a 88 annos – cando l'in' cussegnandhe su Premiu Flaviano l'avìana dimandau: "Mastru, ma oje a ite bisonzat sa poesia?". Isse aviat rispostu chin  custu contu:
"Dae su '39 a su '43 ipo mastru ind'unu liceo de Parma. Insegnavo s'italianu e s'istoria de s'arte, ma finzas s'antifascismu. In mesu a sos pitzinnos de sa classe mea vind'aviat unu meda intelligente e corazzudu. Pro nde l'acher curza, bos naro derettu chi custu zovanu avìat attu su partigianu e l'avìan firmau medas vortas. A unu zertu puntu no s'it pius vidu e non nd'aviamus ischìu pius nuddha. A sa ine 'e sa gherra aviàmus ischìu chi l'avìant vusilàu in sa piazza de su Duomo 'e Mantova, in s'iverru de su '44; sos cumpanzos suos sini sarvaos e l'avìant cussegnau a sa mama una littera chi aviat iscrittu un'urdu prima 'e morrere. Una littera meda bella. E in cussu cantu 'e papiru blu, aviat trascrittu una poesia mea intitulada "Insonnia":
Come cavallo
che meridiana ombra impaura
s'impunta il sonno
finchè l'alba sbianca l'oriente
allora, stanco, si rimette a trottare
per borgate che si svegliano
davanti a osterie che riaprono
da cui escono voci 
e un fresco odore di grappa. 

Fortzis, su poeta Bertolucci, chin custu contu nos cheret narrer chi sa poesia podet finzas servire a carchi cosa, no? Cioè, chi inoche att'attu cumpanzìa a unu pitzinnu ind'unu momentu tragicu. E custu est solu unu de sos valores de sa poesia, unu valore chi atta galu in su mundu 'e oje: sa poesia servit a cunfirmare sa presentzia 'e s'Umanidade ind'unu mundu chi la negat.
Podimus finzas paragonare sa poesia a sa libertade d'essere in su mundu chin dignidade.
Sa poesia est finzas una vorma de "cummertziu": custa est una paragula chi si cumprendhet menzus comente la usana sos franzesos: in cussa limba, "cummertziu" at unu doppiu significau, cioè est una paragula "ambigua", ca atta sì unu sensu economicu, ma cheret finzas narrer a s'istentare chin sos atteros pro s'istoriàre. Sa poesia tando, eo mi dimando, si non siat finzas una vorma superiore de cummertziu, iscambiu de donos e de sensibilidades, trasmissione gratuita de aschisorjos. 
Sa limba, grascias a Deus, non balet a nuddha; no est cummertziabile, no si podet béndere, no si podet comporare, intantu chi invece sichit a creare cust'attera zinìa de commertziu tra sas pessonas.
In custu sensu sa poesia la indendhet Giovanni Dettori, unu poeta bitzicchesu emigrau tantos annos in Piemonte, e duncas unu sardu chi iscriet in italianu, e già andhat bene su mattessi: un italianu meda bellu, su suo, chi de su sardu bitzicchesu cusservat su sonu, su ritmu, o si cherides: s'andhamentu: 
Non dire nulla a questi luoghi ascolta
paziente
ascolta una lingua che ignori
raccontano parlano – parlano!
dentro un mondo muto
una bambina una madre
sotto un olmo che stranamente vive
ancora commerciano parole.
Ma a "negossiare" pro contare cust'atteru mundu chi intendhimus comente presente e quasi parallelu a atteros mundos, est comente a contare de unu mare troppu mannu. E tando sos poetas l'ischin chi non bastan sas paragulas, una iffattu 'e s'attera, comente nos imparan tottus sa grammaticas, sas sintassis, o sas atteras mamas autorevoles. Sos poetas usan' sas paragulas comente perlas pro àchere collanas semper novas e diversas, e sos granos de custas collanas, toccàndhesi tra issos, sunu finzas capasses de àcher naschire sonos surprendentes. E tando bos naro chi pro mene sa poesia est in uve venit resuscitàda sa meraviglia 'e sos sonos, e gasi rinnovau s'ispantu d'esser vivos. Ca custu mare troppu mannu ch'es sa vida, non bastan sas paraulas de cada die a lu contare… E difattis sos poetas sun creaturas chi non contana ebbia: issos cantana a poesia. Còntana, càntana, camìnana e caminànde dimàndana: it'est sa poesia? A ite nos bisonzat? 
Bastiana Madau

Per gli amici non sardofoni  ho tradotto in italiano e pubblicato il testo qui